Объявления сайта

“Muzeý işinde muzeý ekspozisiýasyny gurmak we sergi işleriniň usulyýeti”.

 
Picture of Ogulşirin Öräýewa
“Muzeý işinde muzeý ekspozisiýasyny gurmak we sergi işleriniň usulyýeti”.
by Ogulşirin Öräýewa - Monday, 27 June 2022, 12:52 PM
 

    Muzeý – bu adamzadyň gory, medeniýetiň iň ýokary nusgalarynyň gaznasy we şonuň bilen birlikde bilim almagyň guralydyr. Muzeý halk köpçüligi bilen esasan ekspozisiýanyň we sergileriň üsti bilen aragatnaşyk saklaýar. Muzeýiň ekspozisiýasy bir maksada gönükdirilen düşnükli ylmy we çeperçilik esasda öňde goýulan tema laýyklykda muzeý gymmatlyklaryny görkezmekdir.

    Muzeýi görmäge gelen her bir adam ýurduň taryhyny okap we ekspozisiýa baha berip biler. Ýurduň taryhyny halk köpçüligine doly ýetirmek üçin ekspozisiýa gurulanda uly taýýarlyk işleri alnyp barylmalydyr. Şu ylmy mowzuk  hem ekspozisiýa gurmagyň usuly we tärlerini öwrenmekden durýar.

   Muzeý ekspozisiýasyna taýýarlyk işi ilki bilen edebiýat çeşmelerini öwrenmek işinden başlanýar.  Ondan soňra ýurduň taryhyny açyp görkezýän edebiýatlara ýüz tutýarys. Edebiýat öwrenilenden soň muzeýiň gaznahanasyndaky muzeý esbaplar bilen tanyşýarys. Şondan soňra ekspozisiýanyň mowzuklaýyn meýilnamasy düzülýär. Bu düzümde ekspozisiýa gurjak mowzugymyz bölümlere we bölümçelere bölünýär. Görkezjek muzeý gymmatlyklarymyzyň sanawy (hasabat belgilerini, ölçegini, abatlygyny görkezmek bilen) berilýär.

   Bu düzüme gaznahanada bar bolan muzeý gymmatlyklar  bilen birlikde edebiýat öwrenilende ýüze çykan täze muzeý esbaplary hem görkezilýär.

      Mysal: Mowzuk  boýunça düzümi taýýar bolandan soň, muzeýe ýetmeýän zatlary toplamak üçin meýilnama düzülýär. Ekspozisiýa üçin täze muzeý esbaplary toplanandan soň. Ekspozisiýanyň tema boýunça ekspozision meýilnamasy düzülýär. Bu meýilnamada muzeý gymmatlyklaryň  ady, hasap  belgisi, ölçegi ekspozisiýada nirede durjakdygy barada dogry maglumatlar berilýär. Ekspozisiýanyň mowzuk  boýunça meýilnama usulyýet geňeşiniň  mejlisinde usulyýet birleşmesiniň agzalary tarapyndan seredilýär we tassyklanylýar. Şundan soň ol çeperçilik çözgüt üçin ekspozisiýany gurnaýjy suratkeşlere berilýär we ekspozisiýa jogapkär ylmy işgärler bilen maslahatlaşylyp çeperçilik bezegi taýýarlanylýar. Gurnaýjy suratkeş täze guruljak ekspozisiýanyň bezeg-bejeriş  sahypalaryny taýýarlaýar. Ekspozisiýany esasy ylmy bölümiň ylmy işgärleri gurnaýar, gaznaçylar olara kömek berýär.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                              E s a s y   b ö l ü m .

 

1. Ekspozisiýanyň temas  boýunça düzümi.

 

   Ekspozisiýa gurmak-bu uly we jogopkärçilikli zähmet. Ony döretmek üçin öz ýurduň taryhyny bilmeli. Soňra öz ýurduň  barada edebiýatlary, bar bolan taryhy maglumatlary hökman öwrenmeli. Şonuň üçin bolsa kitaphanalardan taryh baradaky edebiýatlaryň sanawy ýazylan kepilnama  almaly. Bu edebiýatlary üns berip öwrenmeli. Käbir meseleler boýunça, esasan hem ekspozisiýa üçin wajyp bolan çeşmeleri ulanmaly. Muzeýiň hazynasynda ýa-da arhiwlerinde saklanýan ýazuw  çeşmelerini öwrenmeli. Bu işi ylmy iş hökmünde hem taýýarlamak bolar. Oňa ulanylan edebiýatlar hem girýär. Onda ylmy edebiýat we awtorlaryň ady bilen  belli ýerleşýän ýeri we çap edilen ýyly, arhiwleriň atlary, gaznasy, iş belgisi sahypasy berilýär. Şular ýaly ýazylan işden soň-soňlaram gerekli kepilnama  almak aňsat bolýar. Ol işi ekskursowodam, usulyýetçi, ýerli ülkäni öwreniji hem ulanyp biler. Öz Watanyň  taryhyny öwreneniňde, muzeý işgäri heniz hiç kimiň öwrenmedik soraglary bilen çaknyşmagy mümkin. Şonuň üçin muzeýiň ylmy-barlag işi meýileşdirilende, käbir ekspozisiýada goýuljak medeni ýadygärlikleriň taryhy hadysalaryny, wakalaryny öwrenmek zerurdyr. Şeýle hem, muzeýiň ylmy işgärleri üçin arheologiýa, etnografiýa we taryhy-hojalyk ekspozisiýasyny gurnamak hökman. Şeýlelikde, muzeýiň işiniň esasy bölümi doly ylmy ekspozisiýany döretmek meselesinden ybarat. Ekspozisiýany ýokary derejede guramak üçin oňa dogry taýynlyk görmeli. Ekspozisiýanyň işi üç etapdan ybarat.

   Birinji etapy,- ekspozision meýilnama  düzmekden ybarat. Bu etapda esasy işi muzeýiň ylmy işgärleri alyp barýar.

  Ikinji etap – ekspozisiýany gurnamak (muzeý jaýlary we muzeý gymmatlyklary). Bu ýerde muzeý işgärine kömege ekspozisiýany gurnaýjy gelýär. Ol bezeg  işleriniň taslamasyny  düzýär; ylmy işgär ekspozisýany gurnaýja maslahat berýär, işini barlaýar we işe ugrukdyrýar.

  Üçünji etap – ekspozisiýany gurnamak. Bu ýerde ylmy işgär hem, suratkeş-gurnaýjy hem gatnaşýar. Ekspozision meýilnama biri-biri bilen bagly bolan 3 sany bölümden ybarat bolýar:

Ekspozisiýanyň mowzuklaýyn  düzümi;

Ekspozision – mowzuklaýyn  meýilnama;

Ekspozisiýanyň grafikasy (eksponatlary ýerleşdirmegiň giňişleýin meýilnamasy).

 

 

 

 

Mowzuklaýyn  düzüm.

 

    Mowzuklaýyn düzüm diýip – geljekgi ekspozisiýanyň ähli bölümleriniň we bölümçeleriniň yzygiderligine, arabaglanşygyna we ekspozision zallarda yzygiderli ýerleşdirilişine diýilýär. Şeýlelikde, mowzuklaýyn düzümde açylyp görkezilýän meseleleriň birgideni kesgitlenilýär.Ekspozisiýada esasy ähmiýetli mowzuklara üns bermeli, köp mowzugy birden görkezjek bolmak, ekspozisiýanyň  esasy pikiriniň öçmegine getirer.Ekspozisiýanyň mowzuklaýyn düzüminiň, nutuk ýa-da makalanyň meýilnamasyny ýazmak bilen deňeşdirilende öz aýratynlygy bar. Bu aýratynlyklar muzeý görkezjisiniň  özboluşlylygy we muzeý gymmatlyklarynyň häsiýeti bilen bagly. Ylmy işgär mowzuklaýyn düzümiň  üstünde işlände giňişlikde ýerleşdirilen ekspozisiýanyň göz öňüne getirmeli. Ilki bilen uly bölümleriniň ekpozision meýdançasyny göz öňüne getirip, muzeýiň gaznasynda bar bolan zatlary gowy bilmeli we haýsy esbabyň esasy muzeý gymmatlyklygy hökmünde ulanyp boljakdygyny kesgitlemeli. Şeýlelikde, ekspoziýany taýýarlamagyň  ilkinji döwründe-de, meseläniň nazary işlenşi bilen onuň ekspozisiýada bir-birinden aýrylmazdyr. Ekspozisiýany tejribede amala aşyrmak üçin, muzeý hazynasynyň esbaplary ýeterlik bolmasa, ony ýygnamak hem mümkin bolmasa mowzuklaýyn  düzümi birneme ýönekeýleşdirilip taryhy hereketi arakesmeler etmek  bilen görkezmek bolar. Şunuň ýaly ekspozisiýany uly bolmadyk etrap muzeýlerinde görkezmek bolar. Ekspozisiýada biz beýleki bölümde bar bolan muzeý gymmatlygyna salgylanyp bilmeýäris, ol barada mowzuklaýyn düzümde hem göz öňünde tutulmaly. Şeýlelikde, ekspozisiýanyň düzüminde özboluşly yzygiderlilik we mowzuklaryň  toplumy  bolmaly.

                                  Ekspozision- mowzuklaýyn meýilnama.

   Mowzuklaýyn-gurluşy düzüminden soň biz ekspozision meýilnamalaşdyryşa  geçýäris. Ol  iki  sany özara baglanyşykly bölümden ybarat:

 Mowzuklaýyn -ekspozisiýanyň  mazmuny açylýar. Ekspozision-muzeý gymmatlyklar toparlara bölünip, gerekli mowzugy görkezmek üçin ulanylýar.  Düşündiriş haty we meýilnamanyň mowzuklaýyn bölümi. Mowzuklaýyn-ekspozision meýilnama iki  bölümden ybarat düşündiriliş haty berilýär. Birinjide ekspozisiýanyň esasy ýagdaýy görkezilýär. Düşündiriş hatyň 2-nji bölüminde eksponatlaryň esasy bölegine gysgajyk häsiýetnama berilýär. Şonuň üçin muzeý gymmatlyklaryny  saýlamak işine girişmezden öň taryhy ekspozisiýa guruljak esbaplary häsiýetlendirmegiň üstünde durup geçeliň. Muzeý gymmatlyklarynyň kömegi bilen ekspozisiýany amala aşyrmak bolýar. Şular ýaly düşündiriş haty bolan  meýilnamanyň mowzuklaýyn bölümi  gysga bolup,  birneme giňeldilen mowzuklaýyn düzüm görnüşinde berilip bilner.

 

        Muzeý gymmatlyklaryny  öwrenmek we olary saýlamak.

     Muzeý gymmatlyklaryny saýlamak –bu aýratyn muzeý gymmatlykaryň  we olaryň toparlarynyň öwrenilmeginden durýan  çynlakaý ylmy işdir. Şonuň üçin, şol iş bilen tanyşmaklyga geçmäkäň, taryhy ekspozisiýadan durýan muzeý gymmatlyklaryň  ýagdaýy bilen tanyşmaglyga. Muzeý ekspozisiýasyna  esbaplaryň üç görnüşi  girýär. Esbaplaryň esasy toparyny ýadygärlikleriň maddy we ruhy medeniýeti tutýar. Bu esbaplara  biz  resmi (dokumental) diýip at berýäris.

Ekspozisiýanyň aýyrylmaz bölegini ylmy-kömekçi esbaplar tutýar:-kartalar, çyzgylar, yzygiderlilik, diagrammalar, kiçeldilen nusgalar, şeýle hem çeperçilik kömekçi-suratlandyrma, maketler, dioramalar, panoramalar. Iň soňky hem, hökmany zat hökmünde, ekspozisiýa düşündiriş esbaby girýär, muzeý gymmatlyklarynyň aşagyndaky ýazgylar-etiketaž we dürli  düşündiriji ýazgylar.

                            Resmi  (dokumental) esbaplar.

Resmi (dokumental) iş kagyzlarynyň häsiýetnamasyndan başlalyň. Olar muzeýiň ähli bölümlerinde ilkinji hatarda durýarlar. Taryhy bölümlerde resmi kagyzlar 3 sany esasy toparlara bölünýär: esbaplar, suratlandyrma we ýazma görnüşli resminamalar.

                                                   Esbaplar.

     Esbaby muzeý gaznasynyň esasy, bolmak bilen ol taryhy medeni esbaplaryň esasy çeşmesi bolup hyzmat edýär. Taryhçy muzeý işgäri ilki bilen oňa taryhy çeşme hökmünde garaýar. Ekspozisiýada-esasan esbaplar ilkinji rol oýnaýar, sebäbi olar adam jemgyýetiniň aýratyn ýaşaýyş taraplary barada anyk düşünje berýär. Ilki bilen biziň Watanymyzyň geçmişini suratlandyrýan esbaplardan başlalyň. Esasy we ýeke-täk resmi material, bolup ýerli arheologiýa gazyşlarda –şäherçede, obada, gonalgalarda, mazarlarda we hazynalarda tapylan maddy esbaplar bolar. Bu  esbaplaryň taryhy yzygiderliligi gaty uly: adam jemgyýetiniň ösüşiniň ilkinji etaplaryndan başlap, XV-XVI  asyrlara çenli ekspozisiýa arheologiýa esbaplaryndan düzülýär. Ilkidurmuş adamlarynyň ýaşaýşyny ýerli ýaşaýyş gazuw-agtaryş işleri netijesinde giňden açyp görkezýär. Şolarda biz ýasalyş usuly adamlaryň alyp barýan işleri  (balyk tutmak, aw-awlamak we ş.m.), olaryň ynamlary (hudaý şekilleri, tilsimleri we ş.m.) ýaly esbaplary  tanaýarys.

Mazarlary gazmak  işleri netijesinde köp zatlary bilmek bolýar, adamyň ýaşaýşy we meşgullanan işi, şeýle hem onuň käbir häsiýetleri muzeý gaznasynda  adam jaýlanmasy baradaky maglumat has köp duş gelýär.   Esbaplaryndan başga-da, her bir arheologiýa ýadygärliklerine  ýerleşiş topografik esbaplar uly  rol oýnaýar: ýadygärligiň ýerleşýän ýeri, onuň gurluşy, tapylan zatlaryň we adamlaryň ýaşan öýleriniň  yzlary, olaryň nähili, näçe we nirede ýerleşendigi.

  Bu esbaplar bir mazaryň ýa-da gonalganyň zatlaryny senelemäge kömek edýär. Gazuw-agtaryş işleri netijesinde tapylan zatlar gadymy geçmişde adam durmuşynyň bir bölegini açanymyz üçin hem gyzyklydyr.  Şonuň üçin muzeý işgäri, eksposiýany düzende arheologiýa ýygyndysyny bir-birinden aýyrmaly däl.  Eger şeýle etse, ol görkezýän taryhy maglumatyň  hakykatlygyny bozýar. Arheologiýa esbaplaryndan  biz şekillendiriş sungaty suratçylyk we heýkel bilen tanyşýarys. Şeýlelikde, “maddy zat” arheologiýa esbaby “ýazuw” resminamasy hem bolýar. Zatlar has giçki wagta degişli bolup (XVI asyr) hili boýunça, çig maly (mata, keramika we ş.m.) barada aýdýar. Maddy esbaplar  adamyň ýaşan döwrüniň zatlary, nusga bolup durýar. Muzeýiň gaznasynda  zähmet gurallary we öndürilen önümler saklanýar, eşik, aýakgap, öý goşlary ordenler we ş.m. Halkyň öndüren önümini häsiýetlendirýän etnografiýa esbaplary diýilip aýdylýar. Maddy esbap dürli baglanşyklarda ulanylyp biler: şol bir zatlar bize tehnikanyň dürli derejesi barada, öý hojalygynyň böllekleri barada aýdýar. Ekspozisiýanyň üstünde işläp, muzeý işgäri ýerli arhitektura esbaby bilen tanyşmaly, sebäbi şular ýaly ýadygärlikler Watanymyzyň medeni görkezijisi bolup durýar.

Şekillendiriş sungatynyň eserleri.

   Şekillendiriş sungatynyň eserleri (suratlar, grawýurýalar we metografia, fotasuratlar, barelefler, heýkel işleri  we ş.m.) öz mazmuny boýunça dürli-dürlüdir. Taryhy wakalar, ýerler ýa-da adamlar çekilende, muzeý gaznasyndan nusgalyk şekillendirişe duşýarys: nusgalyk portret, hojalyk sahnalar, jaýyň görnüşi, arhitektura topary, peýzaž. Şular ýaly şekilleri ekspozisiýa goşmazdan öň, biz onuň taryhy çeşmesiniň gerekligini anyklaýarys. Muzeýiň ähli şekillendiriş sungaty eseriniň içinden ilki bilen “dokumental” esbabyny aýratyn bellemek gerek. Käwagt, şekillendiriş sungatynda bir topar ýalňyşlar tapmak bolar. Şonuň üçin eksposzisiýa üçin surat alnanda, ilki bilen ýazuw  çeşmelerini öwrenmeli: görkezilen wakanyň suratlandyrylşy, şeýle hem beýleki suratlar bilen deňeşdirmeli.

Şekillendiriş sungatynyň eserlerine baha berlende  onuň döreýiş taryhy, has-da suratkeşiň döredijilik ýoly uly rol oýnaýar. Awtor diňe bir suratyň çekilen  wagtyny anyklaman, çeken suratyndaky wakalary bir ýerden göçürendigini, ýa-da şol wakanyň bolan wagtynda çekilendigini bilip bolar. XIX asyryň ikinji ýarymynda surat (fotagrafiýa) ýaýraýar. XX asyryň başlanynda bolsa-kinomotografiýa ýüze çykýar.

Ýazuw çeşmeleri.

   Ýazuw çeşmeleri-golýazma we neşir etme-ekspozisiýanyň we muzeýiň hazynasynyň aýrylmaz bölegidir.   Haçan-da ekspozisiýa üçin arhiw resminamasy  gerek bolsa, onda hökman onuň göçürmesini  almaly. Ýazuw çeşmeleriniň esasy toparyny wakanyň ýa-da waka gatnaşanyň gürrüňleri bolup biler. Olar ekspozisiýada ulanylman, ekspozisiýa üçin tekstler düzülende ulanylýar.

Ekspozisiýa esbaplarynyň  esasy bölegi ýerleşiş topagrafiýa esbaby bolup durýar: ýerli relef, gadymy adam duralgalarynyň suratyny, söweşleriň ýörüşini we meýilnamasyny  döretmek  bolar.

Muzeý gymmatlklary -tekstler.

    Muzeý gymmatlyklarynyň esasy görnüşi-tekstler sitatalar bolup durýar. Olardan esasy ýeri “alyp baryjy tekstler” eýeleýär. Alyp  baryjy tekstleriň maksady-görmäge gelýän adamlara  aýdylýan temanyň  esasy pikirini dogry düşündirmegine kömek edýär. Muzeý gymmatlyklarynyň –tekstiniň ýene-de bir görnüşi eserlerden sitatalar, hatlar, memuarlar we beýleki resminamalardan durýar. Ekspozisiýanyň awtory alyp baryjy tekstleriň düzüliş tertibini pikirlenip düzmeli we resminamalardan  gerekli ýerlerini almaly.

Kömekçi esbaplar.

    Kähalatlarda ekspozisiýa kömekçi esbaplary: ylmy, hem edebi mazmunly muzeý gymmatlyklaryny goýmaly. Ylmy kömekçi esbaplar  (kartalar, diagrammalar, shemalar) muzeýiň ylmy işgärleri tarapyndan saýlanyp suratkeşler tarapyndan bezelýär. Muzeý işgäri ylmy-kömekçi esbaplaryň  garalama taslamasyny düzmeli.

Eger-de taryhy wakalar bilen territorial hadysalary baglanyşdyrjak bolsak, biz kartany girizýäris. Karta bilen işlenende, ilki bilen, öwrenilýän raýatyň geografiki salgylaryny tanamaly. Soňra bölümçelere  geçirilýär (mysal üçin, söweş bolan ýeri, gozgalaň eden oba we ş.m.).  Soňra karta galan çyzyklar geçirilýär (meselem, ekspediçiýanyň gatnawly, esgerleriň basyp alan ýerleri netrihli çyzyklar bilen çyzylýar). Karta geçirilýän maglumatlar, hökman şertli belgiler bilen düşündirmelidirler. Kartanyň ýany bilen ol düzülen wagtynda ulanylan    edebiýatlaryň sanawy, şeýle  hem  işiň bölümçelerini delillendirilýän suratkeşe bezemek üçin taslama berlende, hökman ýany bilen şäherleriň, derýalaryň we beýlekileriniň  karta geçirilýän ýerleriň sanawyny bermeli. Iň gowy ylmy kömekçi esbap bolup taryhy (хронология)   tablisalar we wakalaryň kalendarlary bolup durýar. Olary ekspozisiýanyň  her bölümiň salmak maslahat berilýär. Muzeý işgäri kömekçi esbaplaryň  ýerine ýetirilişini eskiz taýýarlananda-da, taýýar muzeý gymmatlyklary  kabul edilende-de barlaýar.

Düşündiriş ýazgysy.

    Düşündiriş  ýazgynyň  esasy her bir  ekspozisiýa üçin hökmany görnüşi etiketaž bolup durýar. Ol tomaşaça muzeýiň zallarynyň ýerleşişini öwrenmekligine, ýol  tapmaklyga, muzeý gymmatlyklar  bilen tanyşmaklyga kömek edýär. Muzeýe giren ýeriňde, görüşýän ýerde ekspozisiýanyň bölümleriniň we tematikasynyň, ýerleşiş bölümlerinde, ugry ýerleşdirilmeli. Muzeý bölümlerinde  etiketažyň üç  görnüşi görkezilen : her bölümiň  belgileri aýratyn temalaryň ady we aýratyn muzeý gymmatlyklaryň  ýazgylary bolmaly. Ilki iki  topary, ekspozisiýanyň mowzuklaýyn  gurluşyny  öz içine alany sebäbi ýol görkeziji etiketaž diýip atlandyrýarys. Muzeý gymmatlyklaryny öwrenemizde, biz ony seneleýäris, awtoryny bilýäris, ýasylyş usulyny , taýýarlanan ýerini anyklaýarys. Şoňa görä-de ol barada etiketažda gysgajyk maglumatlar berip bileris. Esbaplary  öwrenilende biz onuň taryhy ähmiýetligi ýüze çykarýarys, ony düşündirýän delilleri ýygnaýarys. Netijede biz her annotasiýa üçin salgylary,muzeý gymmatlyklary barada gysgajyk maglumat we oňa düşündirişleri alýarys. Resminamanyň  ýazgysynda: resminamanyň görnüşi onuň awtory, kime we kimden iberilen wagty we ýerleşýän ýeri ýazgynyň, mazmunynyň gysgajyk beýany   we taryhy ähmiýeti bolmaly.

Muzeý gymmatlyklaryny  toparlara bölmek.

    Biziň görkezmek üçin alýan muzeý gymmatlyklarymyz  diňe bir gyzykly zatlaryň ýygyndysy bolman, ol muzeý gymmatlyklar topary öz aralary ugry, mazmuny bilen bagly  bolup bir esbap bilen beýleki esbaby  düşündirilýär.

Muzeý ekspozisiýasynda muzeý gymmatlyklaryň 2 topary  ulanylýar:

“Durmuşy” topar, durmuşda  bolşy ýaly;

“Tematiki” topar, dürli muzeý gymmatlyklaryň hronologiýa yzygiderlikde birleşmegi we biri-birini doldurmagy;

Taryhy bölümlerde jaýyň içki görnüşi  hakyky durmuş  toplumy bolup durýar. Taryhy çeşmeleriň esasynda biz adamlaryň käbir toparlarynyň, ilat gatlagynyň durmuş ýagdaýyny döredýäris. Meselem: “Daýhan adamyň zatlary saýlanyp alnanda,  görkezilen adamynyň şahsy we häsiýetini açyp görkezmeli, şeýle hem esasyny goýmaly.

III. Ekspozisiýany gurnamak we montaž.

    Tematiki ýygyndylaryň we aýratyn esbaplaryň  muzeýiň bölümlerinde  ýerleşdirilen ekspozisiýany bezemegiň umumy meýilnama bilen bagly. Adatça bu suratkeşe tabşyrylýar, ýöne muzeý işgäri tutuş ekspozisiýa jogap berýändigini ýatdan çykarmaly däldir. Ekspozisiýa jaýynyň bezelşi ýönekeý bolmaly. Gowy rejelenen edilen otag ýagty bolmadyk reňk bilen reňklenip, muzeý gymmatlygynyň görnüşine we häsiýetine baglydyr. Jaýyň beýikligi 220-250 sm. agaç germeç bilen üsti ýapylýar. Ilkinji ştanga bezegiň gerekli elementi bolup esbaplary  asmak üçin amatly bolýar. Olaryň arasyndaky boş  diwar bolsa uly esbaplary asmak üçin ulanylýar. Ekspozisiýa meýdany hemişe ulaldyp durmaly bolýar. Onuň aňsat usuly- goşmaça ikitaraplaýyn germew we tekje döretmeli. Zat bezemegiň meýilnama düzülende esbaplary saklamaklygy göz öňüne tutmaly: ýyladyş ulgamynyň ýanynda gurmaly däl, gapynyň we geçelgeleriň öňüni tutmaly däl. Muzeý gymmatlyklaryň aýratyn görnüşleriniň bezelşinde gysgajyk durup geçeliň. Muzeý gymmatlyklaryň temaň mazmunyna dogry gelip, görmek  üçin, şeýle hem esbaplaryň  howpsuzlygy we abatlygy üçin elimizde baryny etmelidiris. Basma we golýazma resminamalaryny we kitaplary köplenç düýbi egme görnüşünde tekjelerde goýulýar. Şol görnüşde olary görmek we okamak aňsat bolýar. Mazmuny boýunça başynda resminamalar we kitaplar diwardaky  germewlerde asylýar. Olary asylýan tekjelere salmaly. Goýlan resminamanyň ýanynda resminamadan sitata, düşündiriş berlip görmäge gelenlere gollanma ýa-da annotasiýa berilýär. Kähalatlarda mazmuny boýunça ölçegi boýunça kiçi asyl nusga germewde goýmak kyn bolýar. Şol halatda ony tekjede goýup, germewde bolsa onuň ulaldylan göçürmesini ýa-da suratyny asmak mümkin. Ýagly suratlar çarçuwa salnyp, aşagynda etiketkasy bolmaly. Egerde suratlar beýikde asylan bolsa, olara gysgajyk ýazylan etiketka berkidilýär, aşagynda bolsa suratyň çyzgysy, annotasiýasy  bilen berilýär. Tekjelerde heýkel aýratyn sütünleriň üstünde goýulýar. Eşikler dik tekjelerde goýulsa gowy bolýar. Hakyky kelleler we el-aýakly manekenleri goýmak  maslahat berilmeýär. Olar görmäge gelenleriň ünsüni bozýar. Eşikleri çüý bilen çüýlemek ýa-da temençelemek  bolmaýar gerek bolsa olar içlige dikilýär we içlik çüýlenýär. Ýaraglar  hem aýnanyň aşagynda goýulýar. Sowuk ýaraglar agaç germewlere berkidilýär. Atylýan ýaraglar-aýratyn  ýerlerde saklanylýar, esbaplary  saklap hem hemme tarapyndan görüp bolar ýaly edip berkitmeli. Toýundan,  metaldan we agaçdan ýasalan ownuk zatlar dik tekjelerde gowy görünýär. Olary  kuşt tagtasy görnüşinde, bir-biriniň öňüni ýapmaz ýaly goýulýar. Ekspozisiýanyň esbap (вещи) toparynyň ýasalyş, usulyna uly  üns bermeli: mejimeler üçin simden söýeg etmeli, ownuk zatlara “asmajyklar”, farfor şekiljige rezinden bölek goýmaly. Ekspozisiýada asyl nusga goýlanda, ony  goramaklyga uly üns  berilmeli. Gowy gulp we plombalardan başga-da, biz şol zatlaryň ýanmazlygyna, guramazlygyna, çygdan zaýalanmazlygyna, güýe degmezligine seretmeli. Her ekspozision bölümde hökman  esbaplary   gün şöhlelerinde goraýan tutular bolmaly. Bulardan başga-da, arhiw eserlerini, akwarel, matalara galyň matadan tutular edilýär. Ekspozisiýada gerek bolan gyzgynlyn derejesi saklanmaly. Ylmy işgär suratkeşe bezemeklige ylmy-maslahat  bermeli. Etiketaž  ýönekeý harp bilen ýazmaly. Ýazgy tutuş teksti bilen ýazylman, mazmuny boýunça abzaslara bölünýär. Etiketkanyň ölçegleri  bellenilende esbaplaryň ölçegine we ýerleşýän ýerine üns bermeli (germewiň üstünde, tekjede we ş.m.). Aýratyn asylan etiketkasy muzeý gymmatlygynyňky ýaly daş edilýär. Bölüme  girilýän ýerinde, gapyň ýokarsynda ýa-da otaglaryň arasynda ady ýerleşdirilýär. Bu belgilerden başga-da girelgede otagyň ýerleşisiniň meýilnamasy we temasy ýerleşdirilýär.

   Gurnama- bu uly döredijilik işi bolup, muzeýiň ylmy işgäri bu işe işjeň gatnaşmaly. Gyşyk asylan surat, başga tonda reňklenen  zal, ýuwulmadyk kümüş, süpürilmedik ýarag ekspozisiýa baradaky täsiri azaldýar.

Haçanda gurnama-bezeg işleri gutaranda, muzeý onuň il köpçüligine görkezmekligini guramaly. Iň soňunda aýtmaly zat, gurnama gutaranda ekspozisiýanyň  işi gutarmaýar. Muzeý gymmatlyklaryny  goramakdan başga-da häli-şindi arassalamak, muzeý gymmatlyklarynyň  ýerini çalyşmak, ýagtylyk erbet düşende, gündeki dikeldiş işlerini etmek girýär. Täze ekspozisiýa taýýarlyk. Ekspozisiýanyň ylmy taslamasy.

     Häzirki zaman muzeý ekspozisiýasyna taýýarlyk-bu  kyn barlap, döredijilik we tehniki-önümçilik işi bolup, muzeý  işgäriniň ýörite hünärli  biliminiň bolmagyny talap edýär.  Ekspozisiýada döretmek temany çuň we ählitaraplaýyn öwrenmekden başlanýar. Haçan-da tekst öwrenilende muzeý esbabynyň taryhy aýratynlygyny  görkezmek göz öňüne tutulýar. Ylmy edebiýat öwrenilende muzeý toplumlary öz muzeýiňde garşylyklaýyn öwrenilmelidir. Häzirki zaman muzeý ekspozisiýasy aýratyn ylmy iş bolup, özboluşly sungat döredijiligidir. Watanymyzyň öňdebaryjy muzeýiniň tejribesini görkezip, ekspozisiýany taýýarlamagyň esasy soragy taslamak bolup durýar. Ekspozisiýanyň taslamasy, onuň öz  geljek nusgasy bolmaly, öz mazmuny we görnüşi boýunça takyk görkezme bermeli. Bulardan başgada ekspozisiýanyň taslamasy  käbir resminamalary hem  öz içine alýar.

                                  Muzeý ekspozisiýasynyň tekstleri.

     Ekspozision esbaplaryň içine tekst hem girýär. Tematiki ekspozisiýanyň içine tekstleriň girizilmegi, muzeý zatlarynyň tema degişli däldir. Olaryň toparlaýyn we deňeşdirilip, şeýle hem bimagärlik-çeperçilik usul bilen açylyp biler. Esbabyň  taryhy we köpçülikleýin  wakalary bilen çuň baglanyşygyny aýan etmek üçin, bolup geçýän zatlaryň we taryhy esbaplaryň  häsiýetnamasy, onuň awtory, döredijisi we ş.m. barada  düşündiriş bermek hökman.

Ekspozisiýa düşündiriş bermek maksady bilen tekstler birnäçe görnüşlere bölünýär.

mazmuny,

alyp baryjylar,

düşündirişler (annotasiýa tekstleri),

etiketkaž.

    Mazmuny teksti muzeý  ekspozisiýasynyň ugurgörkezijisine elementine degişli. ol ekspozisiýanyň adyny ýa-da onuň aýratyn bölümlerini (bölümi, temasy, bölümçesi, zaly) görkezilýär. Düşündirişli  tekst tematiki bölümleriň we toplumynyň aýdyň mazmunyny açyp, ekspozision esbaplaryň  taryhy-jemgyýetçilik kontekstiniň girizilmegine  etiketke gözegçilik we ylmy barlag, alyp baryjy tekstleriň we tekst-düşündirişleriň bölekleriniň ýatlamalarynyň hatlarynyň, gündelikleriniň, ýazgylarynyň giňden ulanylmagy maksada laýyk. Etiketaž- etiketkalaryň umumylygynyň jemini aňladyp, hersi aýratyn eksponatyň düşündirişi  bolup durýar. Her etiketka esbabyň ady girýär, onuň maglumatlary, esbap barada, ölçegi, taýýarlaýyş usuly, awtory degişliligi, taryhy  we ýadygärlik ýazuwy manysy barada maglumat berýär.

    Sowgatly we gowy düzülen etiketaž-ekspozisiýanyň möhüm bölegi bolup, onuň okuw-terbiýeçilik täsirliginiň aýrylmaz bölegidir. Şonuň üçin ony taýýarlamaklyga wagtyny we güýjüni  gaýgyrmaly däldir.

   Muzeý tejribesinde, köp ýyllaryň dowamynda delil maglumat bermek amatly  bolupdyr. Ony şu günlerem ulanmak mümkin. Etkitaž düzülende, etiketkalaryň tekstine esbaplaryň häsiýetnamasyny goşmak maksada laýykdyr. Etiketkalaryň göwrümi uly  bolmaly däldir. Olaryň  maksady-gysgajyk  maglumat bermekdir. Etiketkalar çap edilende, sada dilde  ýazylmalydyr. Taryhy ekspozisiýada çeper eserlere we suratlara etiketka  düzülende, ilki eseriň adyndan  başlanýar soňra awtory, döredilen ýyly, taýýarlanyş usuly görkezilýär. Suratlaryň etiketkasy, familýasy däl-de adyndan başlanýar. Toparlaýyn düşülen suratlarda adamlary çepden saga sanalyp başlanýar. Etiketkalyň aşagy böleginde eksponatyň asyl nusgasyny ýa-da göçürmesini görkezmeli. Ekspozisiýadaky tekstleriň hemme görnüşleri mazmuny, öňdebaryjy, düşündiriş, etiketaž-ýeketäk ideýa-tematiki görnüşde taýýarlanmaly. Hemme etiketkalar okalan bolup, oňat ýerleşdirilen bolmaly. Taryhy irofilme muzeý ekspozisiýasy tekstler bilen doldyrylan bolmaly däl. Taryhy we ülkäni  öwreniş  muzeýlerde tematiki ekspozisiýanyň tekstleri az mukdarda  bolmalydyr.

                                                            Muzeý sergisi.

   Esasy ekspozisiýany hemişe ýokary derejede gurnamak we kämilleşdirmek bilen bir muzeý hem çäklenmeýär, ýöne köp sanly temasy boýunça, görnüşi ýeri boýunça dürli sergileri düzýär. Muzeý sergisi muzeý ekspozisiýasyny we muzeý gymmatlyklarynyň, taryhy we medeni ýadygärlikleriniň ylmy konçepsiýasyny görkezýär. Şonuň üçin “ekspozisiýa sergi işi”, “ekspozisiýa we sergi” diýmek ýalňyşdyr. Sergi işi  ekspozisiýanyň dürlüligidir. Muzeý sergisiniň speçifikasy, onuň ýerleşýän ýerindedigi däldir. Ol muzeýde-de, syýasy aň-bilimde-de öýde-de, kärhananyň  medeni öýünde-de, ýörite gurnalan awtobusda-da ýa-da poezde-de bolup biler. Muzeý  serişdesiniň aýratynlygy, onuň serişde görkezilmegidir. Onuň sergä goýlan muzeý  gymmatlyklaryny muzeý esbaplaryny düzmeli. Muzeý sergisi wagtlaýyn ekspozisiýa bolup, belli bir mowzuga bagyşlanýar. Muzeý  sergilerini temasy  boýunça, ekspozisiýanyň usuly  boýunça (tematiki, kollektiwleýin), ekspozisiýanyň ýeri boýunça (hemişelik we wagtlaýyn, muzeýiň içinde we daşynda, göçme we gazna  serişdeleriniň dürli görnüşleri bar. Muzeýlerde dürli çeperçilik serişdeleri, surat sergileri we ş.m.) döredilýär. Dürli  sergiler bagyşlanyp özbaşdak sergi toparlaryny  guraýar.

 

 

 

 

 

 

 

                                              N e t i j e

 

 

     Muzeý ekspozisiýasyny döretmek-bu ökde hünärli işgärleriň köp wagtyň dowamynda eden   hysyrdyly we dartgynly  işidir. Ol gözleg işleriniň netijesi bolup, özboluşly sungat eseridir. Ekspozisiýanyň açylşyna, gowy taýýarlyk görüp, onuň ähli ugurlaryny, hyzmat ediş, ekspozisiýa ündeýşini, onuň ýollaryny we usullaryny jogapkärli pikirlenmek hökmandyr.

Ekspozisiýa taýynlananda, onuň ilkinji gününden, ekskursiýany kimiň geçirjekdigini bilmeli. Şol wagta çenli ylmy esbaplaryň ýerleşisini hem tamamlamaly: muzeýiň westibýulinadäki ekspozisiýanyň ugur görkezijisi, ekspozision zallaryň annotasiýasy we ugurgörkezijisi, goşmaça ylmy-delil esbaplar.   

Ekspozisiýanyň, ündeýiş işlerini gurnalyp  gutaryp barýarka başlamaly hökmany ýagdaýda radio, telewideniýe we metbugat üçin ýörite  habar taýýarlamaly.

Ekspozisiýa açylmanka  afişalar, çagyryş hatlaryny taýýarlamaly. Ekspozisiýanyň açylşy dabaraly ýagdaýda geçirmek üçin taýýarlyk görülýär. Dabara hormatly myhmanlar, okuwçylar, ilçiler, medeniýet işgärleri we beýleki adamlar çagyrylýar.  Bu bolsa   muzeýe adamlaryň köp gelmeklerini gazanýar. Her bir ekspozisiýanyň açylşy muzeý üçin möhüm  waka bolup durýar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                  Edebiýatlar.

 

1.      Gurbanguly Berdimuhamedow.Medeniýet halkyň kalbydyr.-A.:TDNG,2014

2.      Gurbanguly Berdimuhamedow.Türkmen medeniýeti.-A.:TDNG,2015

3.      Gurbanguly Berdimuhamedow. Türkmenistan—Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi. I kitap.-A.:TDNG,2017.

4.      Gurbanguly Berdimuhamedow.Türkmenistan Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi.II kitap.-A.:TDNG,2018.

5.       Beknazarowa M.Muzeý işi.-A.:TDNG,-2013.

6.      Türkmenistan:Altyn asryň muzeýleri: Halkara ylmy maslahatyň nutuklarynyň gysgaça beýany.-A.,2007.

7.       E.Altyýewa "Muzeýde bir görnüşli ylmy pasportlary dollurmagyň düzgünleri"– A.2018ý

8.             Mämmetnurow Ö. "Milli mirasyň hazynasy" – A. 2016ý 

9.            Ö.Mämmetnurow "Türkmenistanyň muzeýleriniň taryhy we Garaşsyzlyk ýyllarynda muzeý işleri" – A.2017ý . 

10.       Музееведение п/нр К.Г.Левыкина и В. Хребста. М.: 1998 г.

11.       Музейное дело сб. науч. ст.Выпуск 17

12.       №1. 1993. Советский музей. // М. Искусство. 1993г.

13.       №2. 1994. Советский музей. // М. Искусство. 1994г.

14.       №3. 1995. Советский музей. // М. Искусство. 1995г.